Jan Fabre (1958) en Ilya Kabakov (1933): Zenders en ontvangers.

Na zes kunstlezingen over uitgesproken kunstenaars, verdiep ik me dit jaar 2009 in twee wel sprekende: Jan Fabre, de beroemde/ beruchte Vlaming en de wat stillere Rus / Amerikaan Ilya Kabakov.  Beide horen ze in de top 5 van hedendaagste kunstenaars.  

Kabakov (1933) kwam ik op het spoor in Munster, waar (1995) zijn twintig meter hoge antenne stond. Ik zag een twintigtal mensen liggen in het gras in het park. Ze lazen de tekst tussen de voelsprieten en ontvingen zo een boodschap uit de hemel: “Mijn vriend, ga eens liggen en kijk naar de bewegende wolken.. wellicht het mooiste, dat je in je leven gedaan hebt”. Het is een citaat van Goethe.  Het beeld is mij altijd bij gebleven. Maar iedere keer dat ik werk van Kabakov zag, werd ik aangenaam getroffen. Hier sprak een mens van nu, met ervaring en verlangen en in een nieuwe taal. Hij sprak ook mij direkt aan.

Van Jan Fabre had ik al vaker gehoord. Zijn kunst was heftiger, en zijn theaterwerk was me aanvankelijk vreemd. Hij kwam pas echt binnen, toen ik verleden jaar het Louvre bezocht met zoon Jop van (toen) 11.  De engel van de metamorfose! Doodskisten van glimmende kevers –hoe gaat het dan verder? Een door kevers getransformeerde wereldbol, communicerend met een transsubstansierende Jezus. We hebben genoten en kwamen er vandaan, met vriendelijk jeukende vraagtekens overladen. We hebben die dagen geen enkele Mona Lisa gezien. 

 Later hoorde ik dat beide mannen samen werkten, Fabre als scarabee, Kabakov als vlieg. Ik las hun dialoog en wist, dat ik er iets mee moest doen. Toen ik even later de schildpad van Fabre ontdekte was ik verkocht.  Zo is het projekt geboren, dat uitgelopen is in een lezing met video en dia’s en heb ik kaartjes voor Jan Fabre’s theater gekocht.  Het zet – en doet - allemaal zeer & zeker aan het denken.

Fabre en Kabakov zijn beide kunstenaars met een boodschap; met normen en waarden, jawel. Ze zijn beide gedreven en bevestigen het verlangen naar een andere (w)aarde. Mensen is vooral:  een werkwoord.  Daarvoor  moet je durven wroeten als een worm, verteren als een kever, dromen als een Jacob en vliegen als een engel.  Beide zijn het kunstenaars van het bewust-zijn, van de beleving, van het idee. Ze vragen veel, maar daar krijg je dan ook iets voor terug; ze zetten je op het verkeerde been opdat we een ander pad inslaan. 

Fabre is (behalve kever en worm) een duizendpoot die vrijwel alle kunstdisciplines verkend heeft.  Zijn zelfspot en mededogen spreekt in de beelden van Beaufort: de schildpad “Utopia”, en de astronaut die de zee dirigeert – prachtbeelden voor een theoloog als ik. Vlakbij Nieuwpoort liet Kabakov een stuk hemel op aarde neerkomen – wellicht dat deel wat we eerder ontdekten in Munster, maar zeker een deel van het huis dat eens wegvloog uit de Stalinflat.  

Langzamer, bewuster, hoger, verder, onzekerder: Niet, nee nooit, vast komen zitten in roltrap of status. De schildpad staat immers dwars op de gang van zaken van de boulevard.

En wij maar denken dat we hem, de zee of de hemel de baas zijn. Wie Fabre’s hemelmeter eens gezien heeft, raakt het beeld niet meer kwijt.  Ach, di-mensies..

Zaterdag 26 september vond in Amsterdam de onthulling plaats van “How to meet an angel”, het beeld dat Ilya Kabakov aan Mentrum (instelling voor acute psychiatrie) geschonken heeft. Het beeld is zeker niet onomstreden. Want wederom kunnen we niet om de vraag heen hoe het af zal lopen met deze kwetsbare gestalte op zijn Jacobsladder. Het een dromer, een verlanger; familie van de hemelmeter en de vlieg.

Het is een vraag, die zucht naar een antwoord - en dat een eind is tegemoet gekomen.  Misschien zijn wij in wezen wel engelen; we kunnen het zeker worden..